Ndërsa Shqipëria ndodhet prej 80 ditësh në protestë kundër qeverisjes së tij, kryeministri Edi Rama merr vendimin te vijoje i pashqetësuar aktivitetin e tij artistik jashtë vendit.
Në Berlin, Rama ka prezantuar ekspozitën e tij të re “Chrysalizing”, ku ka ekspozuar skulptura prej bronzi të krijuara duke u nisur nga pikturat e tij.
Në një intervistë për “El País”, kryeministri shqiptar flet gjatë për raportin mes artit dhe politikës, vitet e tij si artist, transformimin e Tiranës gjatë kohës që ishte kryebashkiak dhe mënyrën se si krijon gjatë mbledhjeve qeveritare.
Mes deklaratave të tij, Rama shprehet se “artistët mund të jenë të këqij dhe politikanët mund të jenë engjëj”, ndërsa thotë se arti për të është një mënyrë për të përballuar presionin e politikës.
“Arti është një përpjekje për të mos u çmendur, sepse politika mund të jetë çmenduri. Dhe rreziku për t’u bërë budalla është i menjëhershëm kur merresh me politikë”, shprehet Rama.
Më poshtë është intervista e plotë e publikuar nga “El País”, e përshtatur në shqip:
Edi Rama, 62 vjeç, kryeministër i Shqipërisë dhe artist, rrëfen për jetën mes politikës dhe artit, transformimin e tij nga piktor në skulptor, vitet e diktaturës dhe marrëdhënien e ndërlikuar mes pushtetit dhe krijimtarisë.
“Arti është një përpjekje për të mos u çmendur, sepse politika mund të jetë çmenduri. Dhe rreziku për t’u bërë budalla është i menjëhershëm kur merresh me politikë”.
Kështu shprehet Edi Rama, 62 vjeç, njeriu që prej vitit 2013 drejton qeverinë shqiptare dhe që është i vetmi kryeministër në historinë e vendit që ka siguruar katër mandate radhazi.
Rama është gjithashtu kryetar i Partisë Socialiste. Përpara se të bëhej kryeministër, ai ka qenë ministër i Kulturës, Rinisë dhe Sporteve, ndërsa për një dekadë drejtoi Bashkinë e Tiranës.
Megjithatë, ai e përkufizon veten mbi të gjitha si artist.
I diplomuar për pikturë në Akademinë e Arteve të Bukura në Tiranë, ku më vonë edhe dha mësim, Rama sot ekspozon veprat e tij në galeri të rëndësishme ndërkombëtare, mes tyre Marian Goodman në Nju Jork dhe Paris, Nuno Centeno në Porto dhe Société në Berlin.
Pikërisht në këtë të fundit, në Berlin, u zhvillua intervista, një ditë pas hapjes së ekspozitës së tij të parë në këtë galeri, me titull “Chrysalizing”, ku Rama prezantoi skulpturat e tij të reja prej bronzi.
Titulli i ekspozitës i referohet transformimit të praktikës së tij artistike, nga piktura drejt skulpturës. Veprat e reja kanë forma zoomorfe, por nuk i përkasin asnjë klasifikimi biologjik të njohur.
Rama shpjegon se kalimi te skulptura ka ardhur natyrshëm.
“Të gjitha këto vepra vijnë nga pikturat e mia të mëparshme, të cilat janë transformuar në skulptura. Përmes inteligjencës artificiale krijoj një model dixhital dhe më pas bëj një printim 3D. Në fund punoj me dorë.”
Vitet e diktaturës: “Nuk kishte liri”
I veshur tërësisht me të zeza, Rama tregon edhe për vitet e studimit në Akademinë e Arteve gjatë regjimit të Enver Hoxhës.
Sipas tij, shkolla bazohej në disiplinën dhe metodën e programeve sovjetike, duke i dhënë rëndësi vizatimit realist, pikturës dhe kompozicionit.
“Ishte një shkollë shumë solide profesionalisht, por nuk kishte liri. Ekzistonte vetëm realizmi socialist dhe pikë”.
Ai kujton se, ndryshe nga vendet e tjera komuniste, në Shqipëri arti i shekullit XX ishte praktikisht i ndaluar.
“Në vitin 1986, kur përfundova studimet, historia e artit në Akademi ndalonte te Gustave Courbet. Imazhi i fundit që na tregohej ishte vepra e tij ‘Studioja e piktorit’, e vitit 1855. Më pas kishte vetëm leksione pa imazhe, akuza dhe qortime ndaj artistëve të degjeneruar dhe asaj shoqërie të degjeneruar që e kthente plehun në art”.
Basketbolli si mundësi për të dalë nga Shqipëria
Paralelisht me studimet, Rama ndërtoi edhe një karrierë modeste si basketbollist gjysmëprofesionist.
“Gjatësia ime ishte vendimtare. Përveç kësaj, vuaja nga astma dhe prindërit menduan se do të ishte mirë të merresha me sport. Kështu përfundova në kombëtare në moshën 20-vjeçare”.
Por basketbolli kishte edhe një tjetër qëllim për të: mundësinë për të udhëtuar jashtë vendit.
“Një nga mënyrat e pakta për të dalë nga vendi ishte të luaje sport në Europë. Dhe unë doja të dilja jashtë për të vizituar muzetë. Ky ishte qëllimi im”.
Në vitin 1984, udhëtimi i tij i parë ndërkombëtar e çoi në Paderborn të Gjermanisë, pranë Dyseldorfit. Gjatë një ndalese në Vjenë, Rama u largua nga hoteli për të vizituar Muzeun e Historisë së Artit.
Por nuk pati fat.
“Ishte nëntor dhe binte dëborë. Nuk dija si të orientohesha dhe nuk doja të merrja autobusin nga frika se mos humbisja. Ecja pa pushim dhe pyesja njerëzit në rrugë se si të shkoja te muzeu. Kur mbërrita, po errësohej. U afrova te dera e madhe dhe pashë një tabelë: ‘E martë, mbyllur’. M’u desh të prisja edhe pesë vjet”.
Në vitin 1989, gjatë një tjetër udhëtimi sportiv, ai arriti më në fund të vizitonte Galerinë e Arteve në Bremen.
Përjetimi, sipas tij, ishte tronditës.
“Ishte sikur të takoja fantazmat me të cilat kisha ëndërruar gjithmonë. Në hyrje kishte shkallë. I ngjita duke u dridhur dhe, kur mbërrita lart, u përballa me një skulpturë të Rodinit dhe një pikturë të Pikasos. Ishte si të ishe i virgjër dhe të hyje në një bordello. Ishte një ndjenjë shumë erotike, shumë intensive”.
Nga Parisi në politikë
Pas rënies së Perdes së Hekurt, Rama u zhvendos në Paris në vitin 1994, me një bursë në Cité Internationale des Arts.
“Qëllimi im ishte të shëtisja botën. Për njëfarë kohe bëja vetëm këtë: shisja piktura, blija bileta avioni dhe qëndroja në shtëpitë e të njohurve”.
Por në vitin 1998, administrata e re shqiptare i ofroi postin e ministrit të Kulturës.
Rama thotë se politika për të ka ende një kuptim të veçantë.
“Politika ka shumë kuptim dhe është për të ardhur keq që e ka humbur. Është forma më e lartë e angazhimit dhe e procesit intelektual: duhet t’i bësh gjërat të ndodhin, jo me bojë, as me piano, por përmes njerëzve. Dhe kjo është shumë e vështirë. Është një luftë për të sjellë ndryshime”.
Tre vjet më vonë, ai mori drejtimin e Bashkisë së Tiranës, të cilën e drejtoi për një dekadë.
Ngjyrat që ndryshuan Tiranën
Një prej ndërhyrjeve më të njohura të Ramës si kryebashkiak ishte transformimi vizual i ndërtesave të periudhës komuniste, përmes fasadave me ngjyra dhe forma gjeometrike.
Ai kujton një Tiranë të varfër dhe të rrënuar.
“Kryeqyteti ishte i shkatërruar dhe nuk kishim para. Tirana kishte vetëm 78 shtylla ndriçimi në funksion. Disa pulsonin dhe pjesa tjetër nuk punonte fare. Situata ishte e tmerrshme. Kudo kishte ndërtime pa leje”.
Në atë kohë, sipas tij, buxheti i investimeve të bashkisë ishte vetëm 6.3 milionë dollarë.
Kur iu propozua një projekt për restaurimin e trotuareve dhe fasadave, Rama pyeti se me çfarë ngjyrash do të lyheshin ndërtesat.
“Më thanë: me ngjyrat origjinale. Por ndërtesat nuk ishin më origjinalet!”.
Ndërtesat ishin deformuar nga ndërhyrjet e banorëve: dritare të zmadhuara, kate të shtuara dhe ballkone të mbyllura në mënyrë të çrregullt.
“Deri atëherë punoja vetëm bardhë e zi. Dhe ky ishte momenti kur ngjyrat erdhën në tryezën time të punës për të pikturuar pjesën e jashtme dhe për t’u dhënë jetë ndërtesave”.
Rama pretendon se ndryshimi i hapësirës publike solli edhe një ndryshim në sjelljen e qytetarëve.
Sipas tij, në një kohë kur Tirana arrinte të mblidhte vetëm rreth 4% të taksave, në rrugët ku ishin ndërhyrë fasadat, arkëtimi arriti në 100%.
“Njerëzit filluan të paguanin taksat sepse kuptuan se bashkia po bënte diçka për ta. Përmirësua edhe siguria. Mësova se bukuria dhe pastërtia janë më frikësuese se policia. Nëse do që njerëzit të jenë më pak agresivë ndaj pronës publike, sigurohu që ata të ndihen të frikësuar nga estetika e saj”.
“Arti nuk duhet të përzihet me politikën”
Në vitin 2013, Rama u bë kryeministër i Shqipërisë, duke arritur kulmin e karrierës së tij politike.
Por paralelisht vazhdoi aktivitetin artistik, duke marrë pjesë edhe në Bienalen e Venecias në vitet 2003 dhe 2017.
Duke folur për polemikat e fundit rreth Bienales së Venecias dhe vendimit për përjashtimin ose jo të vendeve të caktuara, Rama shprehet kundër përzierjes së artit me politikën.
“Politika nuk duhet të përzihet me artin. Vendimi për të pranuar apo jo një vend në Bienale nuk i takon jurisë. Ky vendim u takon organizatorëve. Funksioni i jurisë është të gjykojë artin, jo politikën botërore dhe të përcaktojë kush është i mirë dhe kush është i keq në këtë planet”.
Sipas tij, arti nuk ka për detyrë të ndryshojë botën.
“Arti nuk ka për qëllim të ndryshojë botën. Ai duhet të ndryshojë perspektivën e njerëzve dhe të krijojë një hapësirë ku ata mund të përpunojnë idetë e tyre dhe të përparojnë. Nuk ka mision të ndalojë luftërat apo të japë dënime dhe nuk duhet të ofrojë zgjidhjet që i takojnë politikës. Përzierja e këtyre dy fushave është e tmerrshme”.
Kur pyetet se si ndihet për situatën aktuale botërore, Rama përgjigjet:
“Ndihem i bekuar që nuk jam mes atyre që ndodhen në pozicionin nga ku merren vendimet e mëdha. Shqipëria është aq e vogël sa nuk pritet që unë të marr ndonjë vendim të madh për planetin. Dhe kjo është një fat, sepse nuk kam idenë se çfarë do të bëja apo çfarë mund të bëja. Gjërat po shkojnë mjaft keq në këtë anë të botës, po”.
Pikturat në zyrën e kryeministrit: “Unë jam fëmija i vetëm këtu”.
Megjithatë, edhe pse Rama thotë se arti dhe politika nuk duhet të përzihen, puna e tij artistike është e pranishme në mënyrë të dukshme në aktivitetin e tij politik.
Një pjesë të pikturave ai i krijon gjatë mbledhjeve, konferencave dhe takimeve zyrtare në Kryeministri.
I pyetur nëse bëhet fjalë për një lloj rrjedhjeje të ndërgjegjes apo krijimtari nënndërgjegjësore, Rama përgjigjet:
“Nuk e di. E gjithë kjo terminologji nuk më përshtatet. E bëj sepse më bën të ndihem mirë. Është e ngjashme me atë që më ndodh kur duhet të marr infuzione për të lehtësuar migrenën. Është një mënyrë për t’u detoksifikuar, për të tretur helmin e politikës”.
Ai gjithashtu kundërshton idenë se artistët janë domosdoshmërisht njerëz të mirë, ndërsa politikanët të këqij.
“Nuk është e vërtetë. Artistët mund të jenë të këqij dhe politikanët mund të jenë engjëj”.
Rama thotë se ka vendosur edhe kufizime për shitjen e veprave të tij.
“E vetmja gjë që nuk bëj është t’ua shes veprat shqiptarëve apo dikujt që ka biznese në Shqipëri”.
Sipas tij, çdo blerës potencial verifikohet nga galeritë me të cilat bashkëpunon, për të garantuar se nuk ka lidhje me aktivitetin e tij qeveritar.
Ndërkohë, pikturat e tij shumëngjyrëshe, të cilat ai i përshkruan si një lloj “shkarravitjeje”, janë vendosur në muret e zyrës së kryeministrit në Tiranë, ku janë parë nga shumë liderë botërorë gjatë vizitave zyrtare.
Rama tregon me humor se ka nisur të regjistrojë me video reagimet e tyre, edhe pse sipas tij e ka filluar këtë shumë vonë.
“Ka të gjitha llojet e reagimeve dhe është shumë argëtuese. Do të kishte dalë një film i jashtëzakonshëm. Besoj se kam regjistruar John Kerry-n dhe Mark Rutte-n”.
Mes liderëve që kanë parë veprat e tij është edhe kryeministri spanjoll Pedro Sánchez.
“Ka shije të shkëlqyer! Dhe organizoi samitin më të paharrueshëm të NATO-s në histori në Muzeun Prado. Është diçka që nuk do ta harroj kurrë”.
Rama rrëfen edhe një episod me një prej liderëve të huaj, emrin e të cilit nuk e zbulon.
I ftuari, përballë veprave në muret e Kryeministrisë, nuk ndihej rehat dhe e pyeti:
“Ku është zyra juaj?”
Rama iu përgjigj: “Kjo është zyra ime”.
“Po çfarë është kjo?”, e pyeti ai.
Rama i shpjegoi se bëhej fjalë për vizatimet e tij.
“Pikturoni mbi mur?”, e pyeti lideri.
Rama sqaroi se i krijonte veprat në tavolinë dhe më pas ato shndërroheshin në panele dekorative që vendoseshin në mure.
I habitur, lideri i huaj i tha:
“Jeni një njeri i çuditshëm, Edi Rama. Unë mendoja se ky ishte vendi ku kujdeseshin për fëmijët e punonjësve kur nuk mund t’i çonin në çerdhe”.
Rama thotë se mundi vetëm të përgjigjej:
“Jo, i vetmi fëmijë që është këtu jam unë”.
