Kai Ambos, një prèj gjyqtarëve të Apelit, ka kritíkuar prèj vitesh pèrdorimin e gjerë të NPK-së, dùke insistuar se pozíta në një organizatë nuk mùnd ta zèvendësojë provën për fájin individual.
Kai Ambos është një prèj gjyqtarëve që do të jetë pjesë e Panelit të Apelit në çështjen ndáj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Jakup Krasniqít dhe Rexhep Selimit. Ai e njeh prèj vitesh këtë dòsje, pasi ka qenë pjesë e disa vendimeve të ndërmjetme të Apelit gjatë procesit ndáj katër ish-krerëve të UÇK-së.
Por shumë kohë párá se të bèhej gjyqtar i Dhomave të Specializuara, ai kishte shkrùar për një prèj çështjeve juridíke që sot është në zèmèr të procesit ndáj tyre, ndërmárrjen e përbáshkët kríminale, të njohur me shkùrtesën NPK.
Ambos e kishte quajtur Ndërmárrjen e Përbáshkët Kriminale (Joint Criminal Enterprise), një “ármë magjíke” të Prokurorisë në proceset për kríme ndërkombëtare.
Në një pùnim të vitit 2007, gjyqtari gjerman párálájmëronte se kjo doktrinë mùnd të kríjojë pròblème serioze me disa prèj parimeve themelore të së drejtës pènale. Shqetësimi i tij ishte se një person nuk dùhèt të mbáhèt përgjegjës vetëm për shkák të pozítës që ka brènda një organizate. Duhèt të provohèt sjellja dhe kontributi i tij personal.
Pothuajse 20 vjet më vonë, ky shkrím mèrr një rèndësi të veçántë për Hashim Thaçin, Kadri Veselin, Jakup Krasniqín dhe Rexhep Selimin.
Katër ish-krerët e UÇK-së janë dènuar në shkallën e parë mbi një konstruksion juridík ku ndërmárrja e përbáshkët kríminale ka rol qendror. Píkërisht mënyra se si përgjegjësia individuale lídhèt me një qèllim të përbáshkët pritet të jetë një prèj çështjeve të rèndësishme edhe në fazèn e Apelit.
Por këtu dùhèt bërë një dallim i rèndësishëm. Qëllimi politík i UÇK-së ishte pavárësia e Kosovës. Edhe Departamenti ameríkan i Shtetit, në përshkrímin historík të konflíktit, e ka përcáktuar “qèllimin krýesor” të UÇK-së si sígùrimin e pavárësisë së Kosovës.
Ky qèllim politík nuk është i njëjtë me atë që gjýkata e ka quajtur “qèllim të përbáshkët kríminal”. Në áktgjýkimin e shkallës së parë, Trupi Gjykues ka thënë se katër të akùzuarit kontribuuan në një qèllim kríminal për shënjestrimin e personave të perceptuar si kùndèrshtarë të qèllimeve politíke dhe ushtarake të UÇK-së. Pra, edhe vetë formùlimi i gjýkatës bèn dallim mes qèllimeve politíke dhe ushtarake të UÇK-së dhe qèllimit kríminal që ajo thotë se ka ekzístuar párálelisht.
Píkërisht ky dallim mùnd të márrë rèndësi kur shqyrtohèt përgjegjësia individuale. Të qenit pjesë e udhëhèqjes së një organizate që synonte pavárësínë e Kosovës nuk provon, në vetvete, pjesëmárrjen në një qèllim kríminal. Për këtë të fùndít dùhèt të provohèt lídhja personale e secilit të akùzuar me qèllimin kríminal që ka konstatuar gjýkata.
Ambos e ka trájtuar këtë pròblèm shumë përpárá se të kríjoheshin Dhomat e Specializuara.
Në shkrímin e tij “Ndërmárrja e përbáshkët kríminale dhe përgjegjësia komanduese”, ai pranon se krímet ndërkombëtare shpesh krýhen nga grupe dhe struktura të organizuara. Për këtë arsye, drèjtèsia dùhèt të ketë mënyra për të përcáktuar përgjegjësínë edhe të personave që nuk e kanë krýer vetë fizíkisht një krím.
Por për Ambos, kjo nuk mùnd të bèhèt dùke dòbèsuar parimin e përgjegjësisë individuale.
Një prèj fjalive kýçe të studimit të tij është se në qendër dùhèt të jetë “sjellja personale” e të akùzuarit, jo vetëm “roli, fùnksíoni apo pozíta” e tij brènda një organizate.
Pra, pozíta e lártë nuk është vetvetiu provë e fájësisë.
Ambos argumenton se përgjegjësia pènale dùhèt të lídhèt me atë që një person konkret ka bërë, me kontributin që ka dhënë dhe me gjèndjen e tij mendore në raport me krímin.
Ky dallim është veçánërisht relevant për Thaçin, Veselin, Krasniqín dhe Selimin.
Në procesín ndáj tyre, pozítat që kanë mbájtur në UÇK, roli politík dhe ushtarak dhe márrëdhëniet me strukturat e sáj kanë qenë pjesë e argumentimit të Prokurorisë dhe e përfùndimeve të shkallës së parë.
Por lexuar përmes asáj që Ambos ka shkrùar, pyetja bèhèt më konkrete. A është provuar për secilin prèj tyre kontributi individual në krímet për të cilat është shpallur përgjegjës?
Kjo është shumë afër shqètësimit që Ambos ngrinte në vitin 2007.
Ai nuk e kùndèrshton të gjíthë doktrinën e ndërmárrjes së përbáshkët kríminale.
Për formën bazè, ku disa persona ndájnë një qèllim kríminal dhe veprojnë për realizímin e tij, Ambos pranon se përgjegjësia mùnd të trájtohèt si báshkëkrýerje.
Por ai është shumë më kritík kur përgjegjësia zgjerohèt përtej asáj që personi ka synuar ose krýer vetë.
Veçánërisht pròblèmatíke për të është forma ku një person mùnd të mbáhèt përgjegjës edhe për kríme që nuk kanë qenë pjesë e planit fíllestar, nëse ato konsiderohen pásoja të páráshíkueshme të realizímit të atij plani.
Ai shkruan se “páráshíkueshmëria” nuk është as mjaftueshëm e sáktë dhe as mjaftueshëm e besueshme për t’u pèrdorur lehtë si bazè e përgjegjësisë pènale.
Madje pèrdor një formùlim ironík. Nëse përgjegjësia ndërtohèt mbi páráshíkueshmërinë në këtë mënyrë, atëherë edhe vetë dènueshmëria e të akùzuarit bèhèt e papáráshíkueshme.
Sipas tij, kjo mùnd ta afrojë doktrinën me një formë të përgjegjësisë automatíke, ku një person përfùndon dùke mbájtur përgjegjësi për veprimet e të tjerëve pa u provuar mjaftueshëm lídhja e tij personale me ato kríme.
Ai vetë shpjegon se një doktrinë e tillë është tèrhèqëse për Prokurorinë sepse mùnd ta ndíhmojë të kapërcejë një prèj pròblèmeve më të mëdhá në proceset ndërkombëtare, mungesën e provave për pjesëmárrjen e drejtpèrdrejtë të një udhëhèqësi në një krím konkret.
Por ajo që e lehtëson pùnën e Prokurorisë, sipas Ambos, mùnd të shndèrrohèt në pròblèm për të akùzuarin.
Kur mungon prova se personi e ka krýer vetë krímin, rrezíku është që lídhja me grupin, pozíta në strukturë dhe páráshíkueshmëria e veprimeve të të tjerëve të márrín një peshë shumë të madhe.
Thaçi, Veseli, Krasniqí dhe Selimi nuk janë dènuar sepse është konstatuar se personalisht kanë krýer krím për të cilin u gjetën përgjegjës.
Përgjegjësia është ndërtuar mbi rolin që, sipas gjýkatës, ata kanë pasur në qèllimin e përbáshkët dhe mbi kontributin që kanë dhënë në realizímin e tij.
Kjo e zhvèndòs betejën juridíke te një pyetje themelore. Sa i fòrtë dùhèt të jetë kontributi personal që një njeri të mbájë përgjegjësi pènale edhe për krímet e krýera nga të tjerët?
Ambos ka shkrùar píkërisht për këtë kufi.
Në një pjesë tjetër të pùnimit, ai kritíkon ashpër edhe mënyrën se si Tribunali për ish-Jugosllavinë kishte zhvilluar disa pjesë të jurisprudencës për NPK-në.
Ai shkruante se një interpretim i cáktuar trègònte “ínjòrim flagrant të parimeve bazè të së drejtës pènale”. Ambos shkruante se edhe mbështètësit parimorë të tribunaleve ndërkombëtare, siç e konsideronte veten, detyroheshin të rishíkonin mbështètjen e tyre.
Sipas Ambos, disa nga format e zgjerùara të NPK-së nuk kanë një bazè të qartë në të drejtën pènale ndërkombëtare të shkrùar.
Ai argumentonte se zgjerimi i përgjegjësisë pènale përmes interpretimit mùnd të cenojë parimin bazè se ligjí pènal dùhèt të jetë i qartë dhe i páráshíkueshëm.
Ambos ka një histori të gjatë skepticizmi ndáj pèrdorimit tepër të gjerë të kësáj doktrine.
Madje, pùnimi i tij ishte pèrdorur më vonë edhe nga mbròjtja e Jakup Krasniqít në materialet juridíke me të cilat kùndèrshtohej ligjshmëria e pèrdorimit të NPK-së.
Pra, një prèj autorëve akademíkë të cituar nga mbròjtja e Krasniqít është vetë Kai Ambos.
Ambos e njeh edhe drejtpèrdrejt çështjen e Hashim Thaçit.
Në vitin 2021, ai ishte pjesë e Panelit të Apelit që shqyrtoi një nga kèrkesat e Thaçit për lirim të përkohshëm.
Ai u pajtua me rezùltatin përfùndimtar, por shkroi një mendim të veçántë.
Në të, kritíkoi mënyrën se si shkalla e parë kishte arsyetuar disa prèj çështjeve krýesore. Për disa pjesë të vendimit, Ambos tha se arsyetimi ishte befasueshëm i shkùrtër.
Ai argumentonte se nuk dùhèt t’i tákojë Apelit të kèrkojë vetë nëpër prova për të kuptuar se si shkalla e parë ka árrítur deri te një përfùndim.
Ambos ngriti edhe pròblèmin e párábùrgimeve të gjata në drejtësínë ndërkombëtare.
Në një formùlim të fòrtë, ai e cilësoi práktíkën e párábùrgimeve të tejzgjátura si të mjerueshme.
Ai argumentoi gjíthashtu se, nëse një shtèt i tretë ofron garanci konkrete për ta pranuar dhe mbíkëqyrur një të akùzuar, kjo mùnd të bèhèt një áktor shumë i rèndësishëm, madje potencialisht vendimtar, në favor të lirimit me kushte.
Këto qëndrime nuk e bëjnë Ambos gjyqtar të “mbròjtjes”. Ai ka qenë pjesë e paneleve që kanë pranuar fájësínë e Salih Mustafës dhe Pjetër Shalës për kríme lufte.
Ambos është profesor i së drejtës pènale ndërkombëtare dhe ka pùnuar edhe si avokat mbròjtës në procese ndërkombëtare. Ai ka qenë pjesë e ekipeve mbròjtëse në Tribunalin për ish-Jugosllavinë dhe në Gjykatën Penale Ndërkombëtare.
Por për Thaçin, Veselin, Krasniqín dhe Selimin, më e rèndësishme se biografia e tij është ajo që ka shkrùar.
Pothuajse dy dekada më parë, Ambos párálájmëronte se pèrpjèkja për të ndëshkùar kríminalitetin kolektiv nuk dùhèt të çojë në dòbèsimin e përgjegjësisë individuale.
Ai kèrkonte që në qendër të mbètet personi konkret.
Çfarë ka bërë.
Çfarë ka synuar.
Çfarë ka ditur.
Dhe çfarë kontributi ka dhënë realisht në krím.
Nëse Apeli do të përballet me pyetjen se sa mjafton pozíta e një udhëhèqësi dhe sa dùhèt të provohèt sjellja e tij personale, shkrímet e Kai Ambos márrín një peshë të veçántë.
Sepse shumë vite párá rastit të ish-krerëve, ai e kishte formùluar tashmë vijën që drèjtèsia pènale nuk dùhèt ta kalojë. Pozíta në organizatë nuk mùnd ta zèvendësojë provën për fájin individual.