Kryeministri shqiptar përballet me sfidën më të madhe dhe më të vazhdueshme që nga ardhja në pushtet në vitin 2013. Përvojat e Maqedonisë së Veriut, Serbisë, Malit të Zi dhe Kosovës tregojnë se protestat masive nuk mjaftojnë gjithmonë për të larguar nga pushteti udhëheqësit që kanë qeverisur për një kohë të gjatë.
Kryeministri shqiptar përballet me sfidën më të madhe dhe më të vazhdueshme që nga ardhja në pushtet në vitin 2013. Përvojat e Maqedonisë së Veriut, Serbisë, Malit të Zi dhe Kosovës tregojnë se protestat masive nuk mjaftojnë gjithmonë për të larguar nga pushteti udhëheqësit që kanë qeverisur për një kohë të gjatë.
Kryeministri shqiptar Edi Rama ka refuzuar të japë dorëheqjen pas më shumë se një jave protestash të dhunshme të përditshme dhe disa muajsh demonstratash paqësore. Studentët protestues kërkojnë largimin e tij nga posti, por historia e viteve të fundit në Ballkan tregon se lëvizjet protestuese rrallë arrijnë t’i rrëzojnë të vetme udhëheqësit që kanë konsoliduar pushtetin.
Protestat studentore për kushtet në universitete dhe koston e arsimit u shndërruan në përplasje të dhunshme në Tiranë më 13 tetor, kur demonstruesit hodhën gurë dhe bomba molotov drejt Ministrisë së Arsimit dhe u vunë flakën ndërtesave qeveritare. Drejtori i policisë, Skënder Hita, deklaroi se 71 efektivë policie kishin mbetur të plagosur gjatë tri ditëve të përplasjeve. Ndërkohë, Banka e Shqipërisë u detyrua të siguronte depozituesit për sigurinë e kursimeve të tyre, pasi protestuesit sulmuan degë bankare dhe bankomate.
Protestat e studentëve pasojnë demonstratat disamujore të njohura si “Revolucioni i Flamingove”, të cilat nisën në fund të majit për shkak të një projekti turistik luksoz pranë ligatinave të Vjosë-Nartës, të lidhur me Jared Kushnerin, dhëndrin e presidentit amerikan Donald Trump. Lëvizja, e cila kaloi 100 ditë protesta në shtator, u shndërrua nga një seri demonstratash për çështje konkrete në një shprehje të pakënaqësive më të gjera ndaj mënyrës së qeverisjes së Shqipërisë. Dorëheqja e Ramës dhe krijimi i një qeverie kalimtare ishin ndër kërkesat kryesore të saj.
Vala e protestave përbën sfidën më të madhe dhe më të vazhdueshme për Ramën që nga marrja e detyrës në vitin 2013. Ajo shpërtheu vetëm 17 muaj pasi Partia e tij Socialiste fitoi mandatin e katërt radhazi në zgjedhjet e majit 2025.
Vendet fqinje i ofrojnë Ramës precedentë në të dyja drejtimet. Lëvizjet protestuese në Maqedoninë e Veriut dhe Serbi kanë detyruar kryeministra të largohen nga detyra, por në asnjërin rast protestat në rrugë nuk i dhanë fund, të vetme, kontrollit të partive qeverisëse mbi pushtetin. Ndërkohë, udhëheqës të tjerë të rajonit, që kishin qëndruar gjatë në pushtet, u larguan përmes zgjedhjeve ose proceseve gjyqësore, dhe jo si rezultat i drejtpërdrejtë i presionit të turmave.
Revolucioni Shumëngjyrësh
Revolucioni Shumëngjyrësh në atë që sot njihet si Maqedonia e Veriut përbën rastin më të qartë në rajon kur protestat i dhanë fund një periudhe të gjatë qeverisjeje, megjithëse procesi zgjati më shumë se dy vjet.
Nikola Gruevski, kryeministër që nga viti 2006, dha dorëheqjen në janar 2016 në kuadër të Marrëveshjes së Përzhinës, të ndërmjetësuar nga Bashkimi Evropian dhe Shtetet e Bashkuara, pas protestave masive që shpërthyen në vitin 2015 për shkak të një skandali përgjimesh.
Lëvizja mori emrin e saj në prill 2016, kur demonstruesit hodhën bojë mbi ndërtesat publike, pasi presidenti i atëhershëm, Gjorge Ivanov, fali 56 politikanë, shumica prej tyre nga partia VMRO-DPMNE e Gruevskit.
Nën presionin e brendshëm dhe ndërkombëtar, Ivanov nisi tërheqjen e vendimeve të faljes disa javë më vonë.
Megjithatë, VMRO-DPMNE doli sërish e para në zgjedhjet e dhjetorit 2016 dhe Zoran Zaev, udhëheqësi i socialdemokratëve, arriti të formonte qeverinë vetëm në maj 2017.
Më vonë, gjykata e shpalli fajtor Gruevskin, i cili u largua drejt Hungarisë për t’i shpëtuar dënimit me burg. Autoritetet hungareze i dhanë azil.
VMRO-DPMNE u rikthye në pushtet në vitin 2024, pas pakënaqësive të përhapura ndaj dështimeve të socialdemokratëve në luftën kundër korrupsionit dhe në trajtimin e çështjeve të tjera.
Serbia shkon drejt zgjedhjeve
Protestat në Serbi nisën pas shembjes së një strehe prej betoni në stacionin hekurudhor të Novi Sadit, më 1 nëntor 2024, ngjarje që shkaktoi vdekjen e 16 personave.
Kryeministri Millosh Vuçeviç dha dorëheqjen më 28 janar 2025, por lëvizja e udhëhequr nga studentët vazhdoi presionin ndaj presidentit Aleksandar Vuçiç për pothuajse dy vjet të tjera.
Vuçiç iu përgjigj përfundimisht protestave duke shpallur zgjedhje të parakohshme për 25 tetor, më shumë se një vit përpara afatit të rregullt. Më pas, në fund të shtatorit, ai dha dorëheqjen nga posti i presidentit për të udhëhequr listën e Partisë Progresive Serbe (SNS) si kandidat për kryeministër.
Përpara votimit, qeveria njoftoi pagesa të njëhershme prej pothuajse një miliard eurosh për pensionistët dhe përfituesit e ndihmës sociale.
Zgjedhjet do të vënë në provë aftësinë e lëvizjes protestuese për t’u përballur në kutitë e votimit me SNS-në, e cila ka qeverisur për një kohë të gjatë.
Sondazhet kanë dhënë rezultate të ndryshme. Në një sondazh të qershorit, lista e studentëve kaloi partinë në pushtet. Megjithatë, një sondazh i Faktor Plus, i publikuar në shtator, e renditi listën e udhëhequr nga Vuçiç me 48,6% të mbështetjes, kundrejt 37,1% për studentët.
Kompania e sondazheve deklaroi se partia në pushtet mund të fitonte shumicën absolute.
Megjithatë, situata ndryshoi sërish në tetor. Sondazhi më i fundit, i publikuar më 20 tetor nga instituti kërkimor Mendimi i Ri Politik Serb (NSPM), tregoi se lista zgjedhore e mbështetur nga studentët do të merrte 44,5% të votave mes votuesve që kishin vendosur për kë do të votonin, duke kaluar koalicionin qeverisës të Vuçiçit, i cili rezultonte me 42,7%.
Largimi nga pushteti pa presionin e turmave
Protestat që pasuan tragjedinë e Novi Sadit treguan qëndrueshmëri më të madhe se lëvizjet e tjera protestuese kundër qeverive të Vuçiçit, përfshirë protestat “Mos e mbytni Beogradin”, kundër projektit të zhvillimit urban Belgrade Waterfront, simboli i të cilave ishte një rosë e verdhë.
Edhe vende të tjera të Ballkanit kanë përjetuar protesta masive që nuk kanë arritur t’i largojnë nga pushteti udhëheqësit e konsoliduar.
Ndër udhëheqësit e tjerë jetëgjatë të rajonit, Milo Gjukanoviç, i cili drejtoi Malin e Zi si kryeministër ose president për më shumë se 30 vjet, e humbi pushtetin përmes votës.
Partia e tij Demokratike e Socialistëve humbi zgjedhjet parlamentare të vitit 2020, ndërsa politikani i ri Jakov Milatoviç e mundi në raundin e dytë të zgjedhjeve presidenciale në prill 2023.
Në Kosovë, presidenti Hashim Thaçi dha dorëheqjen më 5 nëntor 2020, pasi Dhomat e Specializuara të Kosovës, me seli në Hagë, konfirmuan aktakuzën për krime lufte kundër tij.
Thaçi dhe ish-udhëheqës të tjerë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK) u dënuan së fundmi për krime lufte.
Opsionet e Ramës
Rama ka një mandat të ri dhe shumicën parlamentare. Ai e ka paraqitur qëndrimin në detyrë si një përgjegjësi për të përfunduar negociatat e anëtarësimit të Shqipërisë në Bashkimin Evropian.
“Përgjegjësia ime është të dëgjoj shqetësimet legjitime, t’u jap zgjidhje atyre dhe ta çoj Shqipërinë përpara”, deklaroi ai për Reuters në një përgjigje me shkrim.
Rama theksoi se tërheqja nga detyra do të përbënte tradhti ndaj mandatit që votuesit i kishin dhënë për të përmbyllur negociatat.
Procesi i anëtarësimit në Bashkimin Evropian përbën një argument të fortë politik për kryeministrin karizmatik shqiptar.
Presidentja e Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, e cilësoi Shqipërinë si një nga vendet kryesuese në procesin e anëtarësimit gjatë vizitës së saj në Tiranë më 1 tetor.
Megjithatë, institucionet evropiane po i ndjekin nga afër protestat. Delegacioni i Bashkimit Evropian në Tiranë ka kërkuar hetimin e pretendimeve për përdorim të tepruar të forcës nga policia.
Ndryshe nga turmat që protestuan në Shkup në vitin 2016, protestuesit në Shqipëri kundërshtojnë si qeverinë, ashtu edhe opozitën tradicionale.
Ata kërkojnë me thirrje burgosjen e Ramës dhe të udhëheqësit të opozitës, Sali Berisha. Kjo situatë nuk nxjerr në pah ndonjë parti të qartë politike që mund t’i shndërrojë kërkesat e protestuesve në një alternativë zgjedhore.
Megjithatë, shembulli i Serbisë tregon se si një lëvizje e udhëhequr nga studentët mund të shndërrohet në forcë elektorale.
Kjo situatë i lë Ramës tri rrugë kryesore.
Ai mund të presë që protestat të përfundojnë dhe të mbështetet te shumica e tij parlamentare, ashtu siç bëri Vuçiç gjatë pjesës më të madhe të dy viteve të fundit.
Ai mund të bëjë lëshime për çështjet që shkaktuan protestat, siç veproi qeveria e tij në qershor, kur pezulloi projektin në ishullin e Sazanit pas një paralajmërimi nga Bashkimi Evropian.
Megjithatë, Rama deklaroi në shtator se projekti i zhvillimit në Zvërnec mund të sillte më shumë se katër miliardë euro investime.
Ose ai mund t’ua drejtojë çështjen votuesve përpara afatit të rregullt zgjedhor, duke ndjekur bastin politik të Vuçiçit, rezultatin e të cilit Shqipëria mund të ketë mundësi ta vlerësojë pas 25 tetorit. /Përshtati “Pamfleti” nga “Intellinews”
