Në një bisedë private, díkush nga rrethèt ndërkombëtare që e njeh mirë Shqípërinë më páráshtroi një propozím për daljen nga kríza. Demokracia, më tha, jèton nga ndrýshimi. Kur një parti qëndron gjatë në pùshtèt, mùnd të përpiqet ta ofrojë atë përmes një partneri të ri në qèvèrisje, ndèrrimit të ministrave ose lárgimit të udhëhèqësit. Në Shqípëri, sipas këtij vlerësimi, mùndësia e parë thuajse mungon, ndërsa e dyta është konsumuar. Ministrat janë ndèrrùar aq shpesh, sa qytetarët mezí árríjnë t’u mèsojnë emrat.
Prandáj propozími ishte që Edi Rama të tèrhíqej nga drejtimi i qèvèrisë, të qëndronte në krýe të Partisë Socialiste dhe t’ia linte drejtimin e èkzèkutivit një figure tjetër. Një ndrýshim që do të ùlte tènsíonin, dùke ruajtur vazhdimësínë politíke.
Po e sjell këtë mendim pa emër, sepse ishte një shkëmbim personal, jo një qëndrim zyrtar. Por argumenti mèríton përgjígje. Ai prèk një dòbèsi reale të pùshtètit të gjatë dhe, njëkohësisht, propozon një zgjídhje për të cilën kam rezerva serioze.
E kuptoj diagnozèn. Një udhëhèqës mùnd të ketë ndrýshuar shumë gjëra në vend dhe, megjíthatë, të bèhèt simbol i pamùndësisë për ndrýshim të mëtejshëm. Arritjet e mëparshme nuk e përjashtojnë konsumimin e besimit. Qytetarët mùnd t’ia njohin një qèvèrie pùnët e krýera dhe të mòs duan më të qèvèrisen në të njëjtën mënyrë.
Por në rastin shqíptar, çështja shkòn përtej lòdhjes me një fytyrë.
Jetëgjatësia e pùshtètit, kur shoqërohèt me skandále korrupsioni dhe përplasje mes njerëzve që e kanë ushtrùar báshkë atë, prodhon një dýshim më të thèllë. Qytetari fíllon të pyesë nëse pròblèmi qëndron te personi që lárgohèt apo te mënyra si fùnksíonon qèvèrisja. Përgjegjësia pènale dùhèt provuar për secilin. Ndërsa përgjegjësia politíke lídhèt edhe me përzgjèdhjen, mbíkëqyrjen dhe tolerimin.
Këtu ndèrrimi i vazhdueshëm i ministrave e hùmbèt fùqínë bindëse. Në fíllim mùnd të dùket si korrigjím. Kur përsëritet, kríjon përshtýpjen se pùshtèti po ndrýshon personelin për të mòs ndrýshuar veten. Pas çdo lárgimi vjen një emër i ri, por pyetjet e vjetra mbèten pa përgjígje.
Rama mùnd të ketë ende emra për qèvèrinë. Por emrat e rinj nuk janë më, vetvetiu, një ofertë ndrýshimi.
Në këto biseda me përfaqësues ndërkombëtarë më është shtrùar edhe një pyetje tjetër. Përse disa prèj mediave dhe bizneseve që Rama i ka mbështètur kaq shumë, sot janë kthýer kaq fòrt kùndèr tij? Pyetja më shtýn të mendoj për natyrën e márrëdhënies që është ndërtuar mes tyre dhe për atë që ndòdh kur interesi që i mbánte pranë fíllon të ndrýshojë.
Pra, Si shpjegohèt që disa prèj mediave dhe bizneseve që eksponentë të qèvèrisë i kanë mbështètur kaq shumë, sot ia kanë kthýer shpinën me kaq forcë? Mos vallë kanë márrë aq shumë, sa u vjen márre t’i kèrkojnë përsëri? Njeriu që i ka ndíhmuar mùnd të jetë bërë edhe kujtesa e várësisë së tyre. Atëherë lárgimi i tij mùnd t’u dùket si mùndësia për ta nisur nga e párá me díkë tjetër, pa peshën e kèrkesave të djeshme. Mbetet pyetja nëse duan të ndrýshojë mënyra si ushtrohèt pùshtèti apo vetëm njeriu prèj të cilit presín të përfitojnë.
Por kjo pyetje kthehèt edhe drejt Ramës. Ndihma që kanë kèrkuar njerëzít e pùshtètit nuk kríjon detyrim për besníkëri politíke dhe aq më pak për heshtje gazetareske. Një pùshtèt që e ngátërron afërsínë e interesit me bindjen politíke, në ditën e krízès mùnd ta lexojë lárgimin si trádhti, pa pyetur çfarë e mbánte atë márrëdhënie deri dje.
Megjíthatë, kthimi kùndèr qèvèrisë nuk është vetvetiu dèshmi pavárësie. Bizneset dùhèt të trègòjnë nëse kèrkojnë rregùlla të barabarta apo një derë të re për favore. Mediat dùhèt ta ruajnë dallimin mes raportimit dhe shndèrrimit të dhùnës në spektákël. Transmetimi i drejtpèrdrejtë është ínfòrmim, por transmetimi joprofesional i komentuar direkt ne Tv, i páráqítur si ákt dhe përplasja e trájtuar si argëtim e cenojnë atë. Rama, e jo ata që përfituan në qèvèrisje, nuk mùnd të kèrkojë mirënjohje si detyrim politík. Publíku ka të drejtë të kèrkojë profesionalizèm, ndërsa pùshtèti dùhèt të kuptojë se márrëdhëniet me përfituesit nuk e zèvendësojnë besimin e qytetarëve.
Edhe përplasjet brènda sòcíalistëve dùhen lexuar në këtë kuadër. Në leximin tim, konflíkti publík me Arben Ahmetajn, me Belinda Ballukun dhe Erjon Velinë është një nga shfaqjet më të dùkshme të një pròblèmi më të gjerë. Kur ish-báshkëpùnëtorët fíllojnë të akùzojnë njëri-tjetrin, publíku nuk sheh vetëm ármiqësínë e tyre të sotme. Ríkthehèt te báshkëqèvèrisja e djeshme dhe pyet çfarë dinin për njëri-tjetrin kur ndanin pùshtètin.
Akuzat kèrkojnë prova, pavárësisht kush i shqípton. Megjíthatë, pásoja politíke e këtyre përplasjeve lind përpárá përfùndimit të çdo procesi gjyqësor. Ato e bëjnë më të vèshtírë shpjegimin se çdo dështim ishte një devijim individual, i panjohur për të gjíthë të tjerët.
Prandáj propozími për një krýeministër tjetër ka një dòbèsi themelore. Nëse Rama vazhdon të márrë vendimet nga drejtimi i partisë, ndërsa díkush tjetër mbán përgjegjësínë publíke si krýeministër, ndrýshimi rrezíkon të prodhojë edhe më pak qartësi. Qytetarët do të kèrkojnë llògari nga një njeri që mùnd të mòs ketë pùshtètin e nèvojshëm për t’u përgjígjur.
Një pasues ka kuptim vetëm nëse ka autoritet real për të qèvèrisur. Përndrýshe, pas ministrave që ndèrrohen pa ndrýshuar mënyra e vendimmárrjes, do të kishim edhe një krýeministër të ndèrrùar me të njëjtën logjíkë.
Megjíthatë, nga kjo krízè besimi nuk rrjèdh se Rama dùhèt të japë dorëhèqjen sepse në rrugë hídhen gurë apo digjèn ndërtesa.
Kam më shumë se tridhjetë vjet përvojë me protèstën dhe me përballjen me pòlícinë. Kjo përvojë më ka bërë të ndjèshëm ndáj dhùnës së shtètit, por edhe ndáj çástit kur një përplasje fíllon të jetojë nga vetë përshkallëzími. Atëherë kèrkesat rrezíkojnë të hùmbin pas pamjeve të dhùnës dhe një víktimë mùnd ta bëjë shumë më të vèshtírë kthimin te politíka.
Nuk e shoh këtë si një fùnd të pashmángshëm. Píkërisht sepse mùnd të párándálohèt, përgjegjësia për të veprùar është sot.
Protèsta ka të drejtë të kèrkojë lárgimin e qèvèrisë. Ajo nuk ka nèvojë për lejen e pùshtètit që ta shtrojë këtë kèrkesë. Por zjárrvënia nuk mùnd të bèhèt instrument për të përcáktuar pasuesín e tij. Biznesi që digjet nuk është një abstraksion politík. Është pùna, prona dhe jetesa e njerëzve që nuk mùnd të mbájnë kòston e zèmèrimit të të tjerëve.
Njëkohësisht, pòlícia nuk mùnd ta trájtojë gjíthë protèstën si autorin e dhùnës. Shteti dùhèt të mbròjë institucionet, pronën dhe qytetarin që protèston paqësisht. Çdo abuzím pòlícor e dèmton píkërisht autoritetin që pretendohèt se po mbròhèt.
Kur them se Rama nuk dùhèt të dorëhiqet, nuk po them se shtèti nuk fùnksíonon pa të. Një shtèt që váret nga qëndrimi i një njeriu në detyrë ka një pròblèm shumë më të madh se një krízè qèvèritare. Dorëhèqja mùnd të jetë ákt legjítim përgjegjësie. Ajo që kùndèrshtoj është ideja se intensiteti i dhùnës dùhèt të përcáktojë lárgimin e një qèvèrie.
Por ky kùndèrshtim nuk i jep Ramës të drejtën të vazhdojë síkur asgjë nuk ka ndòdhùr.
Këtu qëndron arsyeja pse mendoj se dùhèt të shkòhèt drejt zgjèdhjeve të párákohshme. Rruga mùnd të trègòjë përmasën dhe intensitetin e pakënaqësisë, por nuk mùnd të numërojë vùllnetin e të gjíthë shoqërisë. Po ashtu, një shumicë párlamèntare nuk e bèn të panèvojshme përgjígjèn ndáj një kríze të thèllë besimi.
Vota ua kthen vendimin edhe atyre që nuk dalin në shèsh, edhe atyre që protèstojnë, edhe atyre që vazhdojnë ta mbështesín qèvèrinë. Ajo e detyron opozítën ta shndèrrojë kùndèrshtimin në alternativë dhe qèvèrinë ta mbròjë bilancin e sáj përpárá qytetarëve.
Dobësia e opozítës është pròblèm i demokracisë shqíptare. Ajo nuk mùnd të pèrdoret pafùndësisht si arsye që qèvèria të mòs përballet me konsumimin e vet. Por as zèmèrimi ndáj qèvèrisë nuk mùnd t’ia japë opozítës një mandat që ende nuk e ka fituar.
Natyrisht, zgjèdhjet nuk e zgjídhin krízèn vetëm sepse shpallet një datë. Ato kèrkojnë një rrugë kushtètuese, kohë të mjaftueshme për përgatitje dhe garanci të besueshme për konkurrèncën. Kërkojnë që burimet e shtètit të mòs pèrdorèn si pronë e partisë dhe që rezùltati të mùnd të pranohèt si vendim i qytetarëve. Ndryshe, mòsbesimi vetëm do të zhvèndòsej nga rruga te kutia e votimit.
Prandáj titùlli nuk përmbán dy qëndrime që e përjashtojnë njëri-tjetrin. Ai mbròn të njëjtin parim në dy drejtime. Dhuna nuk dùhèt t’i japë mandat askujt, ndërsa pùshtèti dùhèt të pranojë një rrugë demokratíke për ta provuar sërish besimin.
Rama ka ndèrrùar mjaft njerëz për ta ditur se kríza nuk zgjídhèt gjíthmonë me një emër tjetër. Tani dùhèt të trègòjë se mùnd ta udhëhèqë daljen prèj sáj dùke pranuar edhe mùndësínë e hùmbjes.
Nuk i kèrkohèt të lárgohèt për t’ua lënë fitorèn atyre që ushtrojnë dhùnë. I kèrkohèt të hapë rrugën që qytetarët të vèndòsín nëse dùhèt të qëndrojë.