Të ardhùrat nga kontributet e sígùrimeve shoqërore po rriten me ritme dýshifrore, por kjo nuk mjafton për të garantuar njëkohësisht qëndrueshmërinë e skemës dhe rritjen e ndjèshme të pensioneve. Raporti i dòbèt mes kontribuesve dhe përfituesve, plakja e popùllsisë dhe emigrimi po e afrojnë qèvèrinë me vendime të vèshtíra.
Në një intervistë për Scan Tv zèvendësministri i Financave Endrit Yzeiraj deklároi se të ardhùrat janë rritur me më shumë se 10%, pa rritje táksash dhe krýesisht fálë mirëadministrimit tatimor dhe sistemeve digjítale.
“Deri tani kemi pasur një rritje të të ardhùrave prèj më shumë se 10% dhe kjo pa pasur nèvojë të rriten táksat, por fálë një mirëadministrimi tatimor”, deklároi Yzeiraj.
Të dhënat e Institutit të Sigurimeve Shoqërore e konfirmojnë këtë ecuri. Gjatë vitit 2025, të ardhùrat kontributive të drejtpèrdrejta árrítën në 154.7 miliardë lekë, me rritje 10.9% krahasuar me një vit më parë. Numri i kontribuesve árríti në rreth 840 mijë, dùke u shtuar me 31.5 mijë persona.
Megjíthatë, rritja e të ardhùrave nuk lídhèt vetëm me luftën kùndèr ínfòrmalitetit. Në të kanë ndíkuar edhe rritja e pagave, paga më e lártë minimale, zgjerimi i pùnësimit formal dhe deklárimi i pagave në nivele më të lárta.
Vetëm 1.1 kontribues për çdo pensionist
Shqípëria ka rreth 755 mijë pensionistë dhe vetëm rreth 840 mijë kontribues të drejtpèrdrejtë. Kjo do të thotë se për çdo pensionist janë vetëm 1.1 persona që paguajnë kontribute.
Raporti është tepër i ùlët për një sistem ku pensionet áktuale financohen krýesisht nga kontributet e pùnonjësve të sotëm. Me rënien e lindjeve, emigrimin e popùllsisë në mòshë pùne dhe rritjen e jetëgjatësisë, ky raport rrezíkon të përkèqësohèt më tej.
Vetë Yzeiraj pranoi se kontributet nuk mjaftojnë, dùke deklárùar se deri në përfùndimin e reformës, skema do të mbështètet edhe me párá nga buxhèti i përgjíthshëm.
Për vitin 2025, shpenzímet e sígùrimeve shoqërore ishin planifíkuar në rreth 192.3 miliardë lekë. Ndërkohë, Ministria e Financave kishte llògaritur që kontributet të mbùlonin rreth 74% të fondeve të nèvojshme, ndërsa pjesa tjetër dùhej të financohej nga buxhèti.
Kjo do të thotë se edhe pas rritjes me 10.9%, skema vazhdon të ketë nèvojë për dhjetëra miliardë lekë nga táksat e përgjíthshme. Sa më shumë rriten pensionet pa u zgjerùar baza e kontribuesve, aq më e madhe bèhèt barra mbi buxhètin.
Pensionet mbèten të ùlëta
Në anën tjetër, pensionet áktuale janë të pamjaftueshme për përballimin e kòstos së jetesës. Pas indeksimit me 2.7%, pensioni mesatar urban ka árrítur në rreth 20,666 lekë, ndërsa pensioni rural në 12,645 lekë.
Banka Botërore vlerëson se pensioni mesatar në Shqípëri përfaqëson vetëm rreth 32% të pagës kontributive, niveli më i ùlët në rajon. Vetëm 46% e popùllsisë në mòshë pùne kontribuon në sistem.
Pra, skema përballet me dy pròblème njëkohësisht: nuk mbledh mjaftueshëm të ardhùra, por as pensionet që paguan nuk janë të mjaftueshme. Përmirësimi i administrimit mùnd ta zbusë pròblèmin, por nuk mùnd ta zgjídhë këtë përplasje strukturore.
Pse reforma do të jetë e dhímbshme
Prej më shumë se dy vitesh, qèvèria dhe Banka Botërore po diskutojnë ndërhyrjet në sistem. Por çdo zgjídhje prèk drejtpèrdrejt një kategori të cáktuar dhe ka kòsto të fòrta sòcíale ose politíke.
Qeveria mùnd të kèrkojë më shumë vite pùne dhe kontribute, të rrisë më tej mòshën efektive të pensionit, të luftojë në mënyrë më agresive nëndeklárimin e pagave ose të ndrýshojë subvencionet për kontribuesit ruralë. Në diskutim janë gjíthashtu kufizími i pensioneve suplementare, ndrýshimi i formùlës së përfitimit dhe kríjimi i një skeme shtesë me llògari individuale për të rinjtë.
Nëse nuk ndërhyhèt te këto párámetra, alternativa është financimi gjíthnjë e më i madh nga buxhèti. Por çdo miliard lekë shtesë për pensionet është një miliard më pak për arsimin, shèndètësínë, investimet apo sektorë të tjerë.
Kjo është arsyeja pse rritja me 10.9% e të ardhùrave, ndonëse pozítive, nuk mjafton. Reforma dùhèt të vèndòsë se kush do ta paguajë rritjen e pensioneve: pùnonjësit përmes kontributeve, qytetarët përmes táksave, të pùnësuarit përmes një jete më të gjatë në pùnë apo vetë pensionistët përmes një rritjeje më të ngádaltë të përfitimeve.
Píkërisht për këtë arsye reforma e re nuk pritet të jetë thjesht një rillògaritje tekníke. Ajo do të kèrkojë zgjèdhje të dhímbshme, në një vend ku gati një në tre banorë mèrr pension dhe ku pensionet áktuale janë ende lárg një niveli dinjitoz. /skyweb.al