Gazetari i njohur amerikan i “Boston Herald”, Peter Lukas, ka rrëfyer në një intervistë detajet e kërkimeve të tij intensive rreth OSS (Zyra e Shërbimeve Strategjike, pararendëse e CIA-s), misionit të fshehtë amerikan që operoi në Shqipëri gjatë Luftës së Dytë Botërore. Zbulimet e tij, të përmbledhura në librin “OSS në Luftën e Dytë Botërore në Shqipëri,” kanë nxjerrë në dritë informacione sekrete dhe thellësisht të panjohura, si për palën amerikane ashtu edhe për atë shqiptare.
Historia e zbuluar pritet të kthehet në një film, i cili do të drejtohet nga regjisori Sten Dragoti.
Zbulimi: Një Foto dhe Tom Stefan
Interesi i Peter Lukas nisi aksidentalisht, nga një fotografi e gjetur gjatë kërkimeve për një libër për rininë e Enver Hoxhës. Në atë foto, të shkrepur gjatë një parade më 28-29 Nëntor, pranë figurave të larta komuniste si Enver Hoxha, Myslim Peza dhe Mehmet Shehu, ndodhej një amerikan me uniformë: Tom Stefan.
Lukas shpjegon se u habit nga prania e një amerikani kaq pranë Shtabit të Përgjithshëm Nacionalçlirimtar. Kjo e çoi atë në një kërkim në arkivat e Nju Jorkut dhe Uashingtonit, si dhe në takimin me ish-agjentë të OSS-së ende gjallë.
Qëllimi i Misionit të OSS në Shqipëri
Peter Lukas argumenton se misioni i OSS-së në Shqipëri kishte disa interesa kryesorë:
- Presioni mbi Gjermanët: Qëllimi direkt ishte mbajtja e divizioneve gjermane nën presion dhe sulm në Shqipëri, në mënyrë që këto forca të mos dërgoheshin në fronte të tjera më të rëndësishme për Aleatët (pasi amerikanët ishin vendosur në Jug të Italisë). Për këtë, ata zgjodhën të mbështesnin forcat partizane të Enver Hoxhës.
- Krijimi i Bazës së Kalimit: Shqipëria shërbente si një pikë e domosdoshme kalimi për operacione sekrete në vende të tjera.
- Shpëtimi i Pilotëve: Misioni kishte detyrë të organizonte gjetjen dhe rikthimin e fshehtë në bazë të pilotëve amerikanë të rrëzuar (p.sh., ata që fluturonin për në Rumani).
Lukas zbulon se dokumentet sekrete konfirmojnë se amerikanët dhe anglezët e ndihmuan Enver Hoxhën të vinte në pushtet. Ky ishte një zbulim i madh, pasi shumë nuk e dinin që ky mision kishte operuar në Shqipëri dhe aq më pak që kishte ndihmuar liderin e ardhshëm komunist.
Lidhja e Ngushtë Mes Tom Stefan dhe Enver Hoxhës
- Dinamika e Miqësisë: Miqësia mes tyre ekzistonte, siç dëshmohet nga fotografitë ku Hoxha nuk shfaqet me britanikët. Megjithatë, Lukas mendon se Hoxha, më i arsimuar dhe udhëheqës, dominonte. Tom Stefan, në moshën 25-vjeçare, ishte tepër i ri për detyrën si kreu i OSS në Shqipëri, por ishte zgjedhur pasi dinte të fliste shqip, për shkak të origjinës së tij.
- Thyerja e Miqësisë: Pas Luftës, miqësia u thye. Enver Hoxha nuk pranoi lidhjen sentimentale të Stefan me një vajzë shqiptare.
- Historia e Dashurisë dhe Internimit: Tom Stefan u dashurua dhe u martua fshehurazi me Lulu Vrionin, një vajzë nga një familje që nuk i pëlqente Hoxhës. Për shkak të kësaj lidhjeje, familja Vrioni u persekutua, dhe anëtarë të tjerë u ekzekutuan. Luluja shmangu fatin e arrestimit dhe internimit (siç ndodhi me të gjitha vajzat e arsimuara shqiptare që u shoqëruan me misionarët amerikanë), pasi Stefan e mori me vete në SHBA, ku ajo punoi te “Zëri i Amerikës.”
Vdekja Tragjike e Tom Stefan
Peter Lukas zbulon se pas kthimit në SHBA, jeta e Tom Stefan ishte tragjike. Pasi Shqipëria u kthye në diktaturë, interesi për të u zhduk. Ai nuk gjeti dot një rol të rëndësishëm, pasi Shqipëria ishte jashtë interesit të SHBA-së (veçanërisht pas kthesës së Hoxhës nga Stalini në 1948).
Tom Stefan vdiq nga një krizë zemre në moshën 42-vjeçare (në vitin 1959) në Los Anxhelos, duke mos arritur kurrë të shkruante historinë e tij apo të realizonte filmin për luftën, që kishte dashur ta bënte me një mik të vjetër të OSS-së.
Peter Lukas dhe Shqipëria e Dy Kohërave
Peter Lukas ka qenë gazetari i dytë amerikan që ka shkelur në Shqipëri në vitin 1986. Ai e përshkruan Shqipërinë e atëhershme si një “shtet policor,” duke e krahasuar me një “burg.” Megjithatë, ai vëren se megjithëse liria e ka sjellë në Shqipëri fenomene si droga dhe prostitucioni (që nuk ekzistonin nën diktaturë), e tashmja është më e mirë, por kërkon më shumë përgjegjësi.
Gazetari ndjen një lidhje të thellë me historinë, duke theksuar se kur shëtit në bulevardin kryesor të Tiranës, e di se aty dikur janë varrosur ushtarë gjermanë të vrarë gjatë Luftës së Dytë Botërore.