Debati mbi marrëdhëniet e vërteta midis poetit të madh Lasgush Poradeci dhe diktatorit Enver Hoxha ka zgjuar sërish interesin publik, duke hedhur dritë mbi propagandën e ndërtuar nga regjimi komunist. Kujtimet e pretenduara të Nexhmije Hoxhës për “dashurinë e Enverit për shkrimtarët dhe artistët” po shqyhen nga dëshmitë e bashkëkohësve, të cilat tregojnë një realitet krejtësisht tjetër, atë të izolimit, persekutimit dhe ndalimit.
Shkrimtari i njohur Ismail Kadare e ka përmbledhur situatën në një intervistë, duke thënë se “Lasgush Poradeci do të dridhej në varr po të lexonte ç’shkruhet për të”. Ai thekson se poeti, i cili jetoi 40 vjet “si i vdekur”, ishte një viktimë e regjimit, ndërsa propaganda e pas vdekjes përpiqej të krijonte një imazh të rremë të një Enveri “dashamirës” ndaj intelektualëve.
Dëshmia e Tomi Matos: Takimi i munguar në vitin 1983
Dëshmitë më të fuqishme vijnë nga libri “Të vërteta e të pathëna për Lasgushin” i autorit dhe mikut të poetit, Tomi Mato. Ai rrëfen një moment kyç në vitin 1983 në Volorekë (Drilon), ku Lasgushi dhe Enver Hoxha ndodheshin në të njëjtin vend, por kurrë nuk u takuan. Ndërsa turma brohoriste për Enverin, Lasgushi, i veçuar me të bijën, e ka parë diktatorin, por ka qëndruar larg, duke shmangur çdo kontakt. Ky akt, sipas Matos, ishte një zgjedhje e ndërgjegjshme e poetit, i cili refuzoi të bëhej pjesë e masës.
Mato, duke iu referuar fjalëve të vetë poetit, zbulon një histori të hershme: njohjen e tyre në vitin 1937, në gjimnazin e Tiranës. Lasgushi, 12 vjet më i madh dhe më i shkolluar, e kishte parë Enverin me keqardhje, duke e cilësuar si një “tutkun”. Ai i rrëfen Tomi Matos se, edhe pse i kishte bërë një dedikim në librat e tij, ai nuk i kishte shkuar kurrë në darkë, duke ruajtur kështu distancën e tij edhe para se diktatori të vinte në pushtet.
Propaganda e Nexhmije Hoxhës dhe censura ndaj poetit
Pas vdekjes së Enver Hoxhës, Nexhmije Hoxha, në një përpjekje për të rishikuar historinë dhe për të krijuar një kult të rremë, dërgoi një letër në muzeun e Pogradecit, me titull “Nga kujtimet e shokut Enver, për Lasgush Poradecin”. Ajo pretendonte se Enveri ishte interesuar shpesh për shëndetin e poetit. Kjo letër, e datës 28 gusht 1981, u bë publike pas vdekjes së poetit, duke treguar qartë se ishte një përpjekje e vonuar për të falsifikuar të vërtetën.
Izolimi i Lasgushit nuk ndaloi vetëm me kontaktet personale, por u shtri edhe në fushën profesionale. Ai ishte një njohës i shkëlqyer i gjermanishtes, por autoritetet e regjimit i ndalonin takimet me artistë dhe shkrimtarë gjermanë që vinin për vizitë në Pogradec. Në një rast, i ishte ndaluar të takonte mikun e tij të vjetër, Peter Ober, ndërsa në një tjetër rast, një trupë artistësh gjermanë që e kishin pëlqyer performancën e tij, nuk arritën dot të takoheshin me të. Kjo ishte një goditje e rëndë për poetin, i cili e cilësonte këtë veprim si “çudi” dhe si një poshtërim personal.
Kulmi i persekutimit u arrit kur Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve anuloi festimin e 80-vjetorit të lindjes së tij, duke përdorur arsyetime “sekrete”. Edhe pas vdekjes, trupi i tij udhëtoi në Pogradec me urdhër “nga lart” për të mos pasur ceremoni “të tepërta” nga pogradecarët, duke treguar sa shumë i trembeshin autoritetet edhe një vullneti të lirë pas vdekjes së poetit. Këto dëshmi, të mbledhura nga bashkëkohësit, tregojnë qartë se marrëdhënia mes Lasgush Poradecit dhe regjimit ishte një histori e izolimit dhe persekutimit, e jo e dashurisë dhe dhembshurisë.