Një udhëzim i ri, i nënshkruar të enjten nga Sekretari i Shtetit Marco Rubio, shënon një kthesë të rëndësishme në politikën e jashtme amerikane lidhur me zgjedhjet e huaja. Ky memorandum urdhëron që deklaratat publike për zgjedhjet jashtë vendit të përqendrohen vetëm në përgëzimin e kandidatit fitues dhe “të shmangin shprehjen e mendimeve mbi ndershmërinë apo integritetin e procesit zgjedhor, legjitimitetin e tij apo vlerat demokratike të vendit përkatës.”
Ndryshimi i Qëndrimit: Humbet Kuptimi Lobimi i Opozitës
Me këtë kthesë të papritur, lobimi i Partisë Demokratike shqiptare, me një vlerë prej 6 milionë eurosh, për të siguruar një qëndrim të SHBA-së mbi zgjedhjet në Shqipëri, humbet kuptimin. Vendimi i ri nënkupton se investimet politike në lobim për njohje të zgjedhjeve si të “pavlefshme” apo për të kërkuar ndërhyrje diplomatike në emër të “mbrojtjes së demokracisë”, nuk kanë më asnjë vlerë për Uashingtonin zyrtar.
Në thelb, Shtetet e Bashkuara nuk do të shërbejnë më si “gjykatës” për proceset zgjedhore jashtë vendit, përfshirë Shqipërinë, ku gjithmonë para dhe gjatë zgjedhjeve, lëshoheshin deklarata nga Ambasada Amerikane në Tiranë për zgjedhje të lira dhe të ndershme.
Interesi Kombëtar dhe Sovraniteti
Memorandumi thekson se Departamenti i Shtetit do të bëjë deklarata publike për zgjedhjet vetëm kur “ka një interes të qartë dhe të fuqishëm të politikës së jashtme amerikane për ta bërë këtë”. Ky ndryshim thekson rëndësinë që administrata i jep “sovranitetit kombëtar” të vendeve të tjera.
Një kopje e dokumentit është parë nga “The Wall Street Journal”, duke konfirmuar vërtetësinë e këtij udhëzimi. Ky veprim shënon një hap të mëtejshëm në riformësimin e instrumenteve të politikës së jashtme amerikane nën Presidentin Trump, që ka përfshirë edhe shpërbërjen e Agjencisë për Zhvillim Ndërkombëtar (USAID), ndërprerjen e financimeve për “Zërin e Amerikës”, dhe shkurtimet e thella në Departamentin e Shtetit.
Qëllimi i Politikës së Re: Jo Presion për Reforma të Brendshme
Qëllimi i kësaj politike të re, të paktën pjesërisht, është t’i dërgohet sinjal botës se SHBA nuk është më e interesuar për të ushtruar presion mbi qeveritë e huaja që të ndërmarrin reforma të brendshme si zgjedhjet konkurruese. Kjo ka qenë një shtyllë e politikës së jashtme amerikane që nga Lufta e Ftohtë, e mbështetur nga të dyja partitë kryesore.
Në një deklaratë për urdhrin e Rubios, Departamenti i Shtetit theksoi: “Shtetet e Bashkuara do të qëndrojnë besnike ndaj vlerave të saj demokratike dhe do t’i përshëndesin ato vlera kur vendet e tjera zgjedhin të ndjekin të njëjtën rrugë.” SHBA historikisht ka përdorur deklaratat për zgjedhjet e vendeve të huaja për të promovuar votimin e lirë dhe të ndershëm, duke u përpjekur të nxisë vendet të demokratizohen dhe të izolojë regjimet autoritare që manipulojnë zgjedhjet. Në disa raste, SHBA ka shmangur kritikën publike ndaj aleatëve që zhvillojnë zgjedhje të pandershme.
Rasti i Venezuelës dhe Roli i Ambasadave
Në zgjedhjet e vitit 2024 në Venezuelë, SHBA njohu kandidatin opozitar Edmundo González Urrutia si presidentin e zgjedhur legjitim, megjithëse Nicolás Maduro pretendoi fitoren. Edhe pse Maduro nuk dorëzoi pushtetin, njohja nga SHBA ndihmoi opozitën të fitonte legjitimitet ndërkombëtar dhe hodhi dritë mbi shtypjen e zgjedhjeve të lira nga regjimi i tij. Ky rast tregon se edhe me politikën e re, SHBA mund të zgjedhë të ndërhyjë kur vlerëson se është në interesin e saj.
Ambasadat amerikane shpesh vëzhgojnë me kujdes zgjedhjet në vende të tjera, në bashkëpunim me organizata jofitimprurëse të monitorimit të zgjedhjeve, dhe raportojnë për gjetjet në Uashington. Deklaratat publike të Departamentit të Shtetit, apo paralajmërimet se SHBA po i ndjek nga afër zgjedhjet, kanë pasur ndikim të madh, sidomos në vende autoritare ku partitë opozitare përjashtohen ose përballen me shtypje. Pikëpamjet e Uashingtonit janë me rëndësi për opozitat dhe grupet e të drejtave të njeriut, që i shohin ato si mjet presioni ndaj qeverive.
Reagimet dhe Perspektiva e Re
“SHBA ka një aftësi unike për të shtyrë vendet e tjera në drejtimin e duhur, shpesh duke fuqizuar qytetarët e guximshëm që luftojnë për ndryshim,” tha Ned Price, zëdhënës i Departamentit të Shtetit nën administratën Biden. Vetëm tre ditë para largimit nga detyra, administrata Biden dënoi manipulimin e zgjedhjeve në Bjellorusi në janar, që i dhanë fitore sërish presidentit autoritar Alexander Lukashenko.
Përfundimet e SHBA për zgjedhjet ndihmojnë në vendimmarrjen për sanksione ndaj atyre që minojnë proceset zgjedhore apo për programet e ndihmës dhe sigurisë. “Në shumë raste, është populli ai që rrezikon jetën për të denoncuar zgjedhje të pandershme dhe të pabesueshme,” tha Nicole Widdersheim nga Human Rights Watch. “Ambasada e SHBA-së mund të jetë entiteti i vetëm që i jep zë këtyre padrejtësive.”
Në maj, Trump në një fjalim në Arabinë Saudite premtoi se SHBA nuk do t’u tregojë më vendeve të tjera si të qeverisin veten, duke kritikuar ndërhyrjet e mëparshme të SHBA-së që, sipas tij, nuk sollën përmirësim. Kjo politikë e re shënon një ndryshim të rëndësishëm në qasjen e Uashingtonit ndaj demokracisë dhe zgjedhjeve në nivel global.