Babai i Ferid Muradit, Xhabir Murat Ejupi, ishte një èmígrant shqíptar, i cili kishte káluar më pak se një vit në shkòllë. Megjíthatë, ai kishte árrítur të mèsonte shtatë gjuhë dhe e kuptonte rèndësínë e jashtëzakonshme të arsimit.
I biri, Ferid Murad, i lindur në SHBA, do të bèhej një nga shkèncëtarët më të njohur në botë.
Në vitin 1998, ai fitoi Çmimin Nobel në Fizíologjí ose Mjekësi, së báshkù me dy shkèncëtarë të tjerë, për zbùlimet lídhùr me rolin e oksidit nitrík në komuníkimin ndërmjet qelizave.
Një histori e jashtëzakonshme që lídh rrènjët shqíptare, sákríficën e emigrimit dhe árrítjet më të lárta të shkèncës botërore.
Nga një baba me fare pak shkòllim, te një djalë që fitoi Nobelin!
Nga Llakavica në Ameríkë!
Kur kanë káluar disa ditë nga lárgimi i tij nga kjo botë, veç kontributit shkèncor në mjèkësi që i dhá çmímin Nobel në 1998, janë kujtimet e të afërmve dhe atyre që e njohën, të cilat flasín për Feridin, përtej profesionistit. Flasín për rrènjët e tij shqíptare, për dashùrinë që kishte për trevat shqípfolëse dhe veçánërisht Llakavicën e Gostivárit, vendlindja e babait të tij.
Duke dashur të njohim Feridin, përtej nobelistit që tashmë e njeh e gjíthë bota, Euronews Albania udhëtoi drejt Llakavicës, një fshat vetëm 8 kilometra nga Gostivári.
Aty gjetëm disa të afërm të tij, të cilët e nisín rrëfimin dùke nga treguar vendin ku díkur ngrihej banesa që Xhabir Murad, babai i tij, kishte jetuar deri në mòshën 18-vjèçáre, kohë kur edhe emigroi në Shtetet e Bashkùar të Ameríkës.
“Shpeshherë tha, babai mua ma shpjegonte vendin se si kemi jetuar. Mendjen e kishte gjíthmonë këtu. Prandáj kam ardhùr në vízítë që ta shoh se ku ka jetuar babai im. Kjo ishte dëshira e tij. Dëshironte që njerëzít këtu të shkòllohen, vendi të zhvillohèt, këto dëshira i kishte kur erdhi të na vízítojë për herë të parë”, thotë Nasfi Ejupi, familjar i Ferid Muradit.
Ferid Murad lindi në Ameríkë në vitin 1936, ndërsa Llakavicën e pa për herë të parë kur kishte mbùshur 63 vjèç. Dy nipërit e tij, Fekri dhe Gafurr Xhabiri rrëfejnë tákimin e parë me të dhe imprèsionin që i la njohja me tokën e të parëve.
“Kur erdhi në vízítën e parë ai u habit pasi nuk mendonte se fshati si fshat jemi shkòlluar, kemi árrítur një jetë mesatare, sepse sipas rrëfimit të babait të tij, ai ka menduar se ky fshat ka qenë i shkretë, i lënë pas dore, dhe se kjo popùllatë mèrrèn me bujqësi. Por pas viteve ’70-‘80 fíllon edhe emigrimi dhe shkòllimi dhe pas emigrimit zhvillohèt edhe fshati. Ai më së shumti e ka theksuar prèjardhjen kombëtare sepse ia ka lënë amanet babai i vet”, trègòn Fekri Xhabiri, nip i Ferid Muradit.
Ky njeri, që e bëri krènar vendin e lindjes së babait, Gostivárin e Maqedonisë së Veriut, por edhe mbárë shqíptarinë si nobelisti i dytë shqíptar në botë, nuk harroi asnjëherë rrènjët dhe u sígùrua që për to të mèsojë edhe familja e tij e ngushtë, që e sillte kohë pas kohe që ta njohë vendin e origjínës.
“Vizíta e parë e nobelistit në përgjíthësi në trojet shqíptare, në Maqedoni, Gostivár dhe Llakavicë. Këtu kemi disa fotografi ku dùket Ferid Muradi, i cili dùke parë këto male, i kujtohèt babai i tij dhe përlòtet. Fotografia e dytë ka të bëjë me báshkëfshatarët ku nobelisti shkòn deri tek shtëpia e babait të vet, rrugës deri tek shtëpia. Dhe vízíta e tretë ka të bëjë me vízítën e nobelistit tek shtëpia, vendit ku ka qenë shtëpia e babait të tij, me familjarët e afërt. Dukemi tashmë jemi familje më e zgjerùar. Këto janë fotot që kemi nga vízíta e parë. Ndërsa në vízítën e dytë ai ka ardhùr vetëm për familjarët e tij, enkas për familjarët e vet dhe vízítën e ka bërë te nipi i vet dhe vízíta ka dy arsye. Të vízítojë familjarët e vet dhe i interesonte trungu familjar, kushërinjtë e parë, të dytë”, shprèhèt Xhabiri.
Gafurri, ka qenë dèshmitar i dashùrisë së fláktë të Ferid Muratit për kombin, që e kishte reflektuar edhe tek báshkëshortja dhe fèmíjët.
“Sipas fotografisë që shihni, i interesonte trungu familjar. Më të afërmit. Kushërinjtë e parë, të dytë. Të gjíthë këto biseda janë bërë në shtëpinë e nipit të vet. Me vete e kishte dhëndrin dhe vajzèn Merien. Dhëndri dhe vajza nuk kishin fèmíjë dhe ata kishin ardhùr të adoptonin një fèmíjë nga Maqedonia. Adoptuan një vajzè Olivia e cila tani është 23-vjèçáre, në Manastir…Unë mendoj se ndíkim ka pasur nobelisti, ndërsa tek ai, babai i vet. Sipas ínfòrmatave që kemi, vajza është fèmíjë i refugjatëve të vitit 1999 që kanë íkur nga Kosova. Pra, kemi të bëjmë me vajzè që është nga një familje shqíptare”, trègòn ai.
Duke lënë pas Llakavicën, e mbùshur me kujtime të lëna nga Ferid Murad, shkòjmë në Gostivár, në spítál, ku gjejmë kirurgun Ferit Muharremi, një prèj nipërve të të ndjèrit, i cili ka pùnuar për disa vite me nobelistin dhe kanë báshkëpùnuar dùke márrë edhe studentë shqíptarë nga Maqedonia e Veriut në Ameríkë për studime shtesë në mjèkësi.
“Ai gjíthmonë për vendlindjen e tij ka qenë një ambásador, prezantues dhe gjíthandej ka dhënë kontributin e vet. Me vetë prezencën e tij, prèjardhja prèj nga vjen, ka pasur disa vízíta në Maqedoninë e Veriut, ka pasur tákime me nivel akademík, shkèncor, politíkanë, dhe te shumica e tákimeve kam qenë edhe unë prezent, jo vetëm në Maqedoni, por edhe në Kosovë dhe Shqípëri…”, thotë Ferit Muharremi, nip i Ferid Muradit.
Ai na rrëfen se Murad kishte 4 fèmíjë me báshkëshorten e tij ameríkane, të cilëve ju trashëgoi dashùrinë për vendin e tij.
“Pasardhësit e tij, ka shoqen, 4 vajza dhe një djalë. Vëllezèrit e kanë vízítuar Maqedoninë e Veriut, vajzat po ashtu, jo të gjítha, djali nuk ka qenë, shoqja ka qenë disa herë, kontáktet janë, megjíthatë mungesa e tij është mungesë për të gjíthë dhe këtë e them me kèqardhje, por kjo është jeta…”, shprèhèt ai.
Nobelisti ka vízítuar tre herë Maqedoninë e Veriut, dhe secila prèj vízítave është dokumentuar me fotografi nga familjarët e tij, dhe me të dhëna për dekorimet dhe mirënjohjet që i ka márrë.
Ferid Muradi është shpallur qytetar nderi i Gostivárit, Tetovës. Anëtar nderi i Shoqatës së Mjekëve shqíptarë në Maqedoni. Profesor nderi dhe doktor shkèncash i Universitetit shqíptar “Nënë Tereza”, dhe “Universitetit Shtetëror të Tetovës”.
Afro 12 vite më parë, ky spítál i përgjíthshëm i Gostivárit mori emrin e nobelistit Ferid Muradi. Pavárësisht se ai në mënyrë fizíke nuk ishte prezent gjatë inaugurimit, disa vite më parë vèndòsi që të vijë dhe ta vízítojë këtë spítál, dhe u prit me nderimet më të lárta.
Një rrugë në komunën me shumicë shqíptare Çair në Shkup, po ashtu mbán emrin e tij.
Ferid Murad, po aq sa Gostivárin donte dhe Shqípërinë, të cilën e vízítoi disa herë. Në vízítën e parë në 3 tetor të vitit 1999, ai u tákua me presidentin e asáj kohe Rexhep Mejdani, i cili i akordoi titùllin Nder i Kombit, ndërsa mori nga rektorati i Universitetit të Tiranës titùllin Doktor Honoris Causa.
Ferid Murad u bë pjesë e auditoreve shqíptare me leksionet e tij, sa herë që ai vízítoi Tiranën.